Hoe we in Tbilisi terechtkwamen
We maken een rondreis door Armenië en Georgië. Voordat we de grens met Georgië oversteken, trekken we een week door Armenië. We beginnen in Jerevan, waar we onder meer de Cascade, het Plein van de Republiek en het herdenkingscomplex voor de Armeense genocide bezoeken. Buiten de hoofdstad zien we de tempel van Garni, het deels uit de rotsen gehakte klooster van Geghard en Khor Virap, met op heldere dagen de berg Ararat op de achtergrond. Verder rijden we via Areni en het Noravank-klooster naar Goris en bezoeken we het Sevanmeer en Dilidzjan.
Gisteren hebben we Armenië achter ons gelaten en zijn we over de weg de grens met Georgië overgestoken. Na de grenscontrole rijden we verder naar Tbilisi, waar het verkeer steeds drukker wordt en de eerste buitenwijken langzaam overgaan in de stad.
We checken in bij het Wine Rock Hotel, aan de Mtkvari en op loopafstand van het oude centrum. Nadat we onze bagage op de kamer hebben gezet, lopen we alvast een klein rondje door de buurt. We steken de rivier over, bekijken de verlichte kerken en zoeken een plek om iets te eten. Het is nog maar een eerste kennismaking, want vandaag hebben we de hele dag uitgetrokken om Tbilisi en de belangrijkste bezienswaardigheden te verkennen.
09:45 uur – een regenachtige start van de dag
Na het ontbijt willen we eigenlijk direct op pad, maar net wanneer we de deur van onze hotelkamer openen, begint het te regenen. Gelukkig een korte bui, die de rivier langzaam grijs kleurt. We besluiten ons niet te haasten en schenken nog een kop koffie in. Vanaf het balkon van onze kamer kijken we uit over de Mtkvari, die rustig door de stad stroomt. Langs de rivier loopt een wat minder rustige doorgaande weg. Aan de overkant steken de eerste kerktorens boven de bebouwing uit, terwijl de lage bewolking de heuvels rondom Tbilisi deels aan het zicht onttrekt.
Na een klein halfuur is de regenbui bijna helemaal overgetrokken. We pakken onze rugzak en verlaten het hotel. Achteraf blijkt dit uitstel helemaal niet erg. De temperatuur is aangenaam en de lucht klaart langzaam op. Tegen de tijd dat we de eerste bezienswaardigheden bereiken, is de regen vrijwel verdwenen en laat zelfs de zon zich af en toe weer zien.
09:55 uur – Metekhi-kerk en Vachtang Gorgasali
Nog geen paar minuten nadat we het hotel verlaten hebben, staan we al bij een van de bekendste plekken van Tbilisi. Boven op een rots aan de oever van de Mtkvari staat de Metekhi-kerk, met daarvoor het ruiterstandbeeld van koning Vachtang Gorgasali. Vanaf het terras voor de kerk heb je direct een van de mooiste uitzichten over de stad.
De Metekhi-kerk werd in de dertiende eeuw gebouwd op de plaats waar eerder al een koninklijke kerk stond. Door de eeuwen heen werd het gebouw meerdere keren beschadigd tijdens invallen van Mongolen en Perzen, maar steeds opnieuw herbouwd. Tijdens de Sovjetperiode kreeg de kerk een heel andere functie en deed zij onder meer dienst als opslagplaats. Pas na de onafhankelijkheid van Georgië kreeg het gebouw weer zijn oorspronkelijke religieuze bestemming terug. Binnen is de kerk eenvoudig ingericht, zoals veel Georgisch-orthodoxe kerken, met veel iconen, kaarsen en donker natuursteen.
Vlak naast de kerk staat het bronzen ruiterstandbeeld van koning Vachtang Gorgasali, de stichter van Tbilisi. Volgens de overlevering ontdekte hij tijdens een jachtpartij de warme zwavelbronnen die hier uit de grond kwamen. Hij besloot op deze plek een stad te laten bouwen, die later uitgroeide tot de hoofdstad van Georgië. Het standbeeld werd in 1967 geplaatst en kijkt uit over de rivier en de oude stad.
We blijven hier een tijd staan. Beneden stroomt de Mtkvari tussen de oude en nieuwe stadsdelen door. Aan de overkant zien we de kleurrijke huizen van de oude stad tegen de heuvels opklimmen. Boven alles torent het standbeeld van Moeder Georgië uit, terwijl daarnaast de muren van het Narikala-fort zichtbaar zijn. Vanaf dit punt wordt direct duidelijk hoe sterk het landschap het karakter van Tbilisi bepaalt. De stad ligt niet op een vlakke vlakte, maar volgt de rivier en de steile hellingen die haar aan beide kanten omsluiten. Tijdens onze verdere wandeling krijgen we de stad daardoor steeds vanuit een andere hoek te zien.
10:11 uur – met de kabelbaan naar Narikala en wandelen over de heuvel
Vanaf de Metekhi-kerk lopen we richting het Europaplein en naar Rike Park. Aan de rand van het park ligt het dalstation van de kabelbaan naar Narikala. Bij het loket kopen we gelijk een opgeladen OV-kaart voor Tbilisi. Dezelfde kaart die je gebruikt voor metro en bus werkt namelijk ook voor deze kabelbaan. Met de kaart openen we het poortje en lopen we vrijwel direct de cabine in. Deze rit duurt nog geen twee minuten.
Tijdens de korte tocht stijgen we snel boven de stad uit. Onder ons liggen de daken van de oude stad, de Metekhi-kerk en de Mtkvari, terwijl aan de overkant de moderne bruggen en gebouwen van het nieuwe Tbilisi zichtbaar worden. Hoe hoger we komen, hoe beter je ziet hoe de stad zich tussen de heuvels heeft ontwikkeld.
Boven aangekomen lopen we eerst naar het standbeeld van Moeder Georgië (Kartlis Deda). Het twintig meter hoge aluminium beeld werd in 1958 geplaatst ter gelegenheid van het 1500-jarig bestaan van Tbilisi. In haar linkerhand houdt ze een schaal wijn als symbool voor de gastvrijheid waarmee Georgië bezoekers ontvangt. In haar rechterhand draagt ze een zwaard, bedoeld voor iedereen die met vijandige bedoelingen het land binnenkomt. Het beeld groeide uit tot een van de bekendste symbolen van Georgië en is vanuit grote delen van de stad zichtbaar.
Vanaf hier wandelen we terug richting het Narikala-fort. De geschiedenis van deze vesting gaat terug tot de vierde eeuw. Door de strategische ligging boven de rivier beheerste het fort eeuwenlang de toegang tot de stad. Arabieren, Perzen, Mongolen en Georgische koningen breidden de vesting in verschillende perioden verder uit. Een groot deel van de huidige muren dateert uit de middeleeuwen, al werd het complex zwaar beschadigd door een aardbeving in 1827. Wanneer we bij het fort aankomen, blijkt een deel van de vesting te worden gerenoveerd. Ook het wandelpad dat we eigenlijk wilden volgen richting de botanische tuin is afgesloten. Tot onze teleurstelling ontdekken we vervolgens dat ook de Nationale Botanische Tuin van Georgië tijdelijk gesloten is. Even overwegen we om gewoon met de kabelbaan terug naar beneden te gaan, maar daar hebben we eigenlijk geen zin in.
We openen de kaart op onze telefoon en zien dat er nog een alternatief pad naar beneden loopt. Het is niet de route die we vooraf hadden bedacht, maar we zijn op vakantie en laten ons leiden. We volgen een smal pad langs de helling en komen uiteindelijk uit bij de Boven-Bethlehemkerk (Georgisch: Zemo Betlemi). Vanaf daar dalen we via een lange stenen trap verder af richting de stad.
Onze oorspronkelijke planning kan daarmee direct de prullenbak in. Maar dat vinden we eigenlijk helemaal niet erg. Juist dit soort onverwachte wijzigingen zorgen vaak voor de leukste ontdekkingen. En zoals wel vaker tijdens deze reis laten we ons vandaag gewoon leiden door de stad zelf.
10:45 uur – Sololaki
Via de trappen komen we uit in de wijk Sololaki, een van de oudste en karakteristiekste buurten van Tbilisi. Waar de oude stad vooral bekendstaat om haar kerken en smalle straatjes, heeft Sololaki een heel ander karakter. In de tweede helft van de negentiende eeuw, toen Georgië deel uitmaakte van het Russische Rijk, vestigden rijke kooplieden, industriëlen en bankiers zich hier. Ze lieten grote herenhuizen bouwen in uiteenlopende stijlen, variërend van art nouveau en neorenaissance tot neoclassicisme.
Hoewel veel gebouwen hun beste tijd gehad lijken te hebben, schuilt juist daarin de charme van de wijk. Achter verweerde gevels gaan rijkversierde trappenhuizen, kleurrijke glas-in-loodramen, houten balkons en plafonds met stucwerk schuil. De afgelopen jaren zijn steeds meer panden gerestaureerd, terwijl andere nog altijd wachten op een opknapbeurt. Daardoor wisselen prachtig gerestaureerde herenhuizen en vervallen gebouwen elkaar voortdurend af.
We dwalen zonder vaste route door de rustige straten. Op kleine pleintjes spelen kinderen, bewoners zitten voor hun deur een kop koffie te drinken en op verschillende muren verschijnen kleurrijke muurschilderingen. Af en toe slaan we een steegje in, nieuwsgierig naar wat er achter de volgende hoek ligt. Juist omdat we hier eigenlijk niet hadden willen uitkomen, voelt de wijk als een onverwachte ontdekking.
Na een klein kwartiertje wandelen zien we een gezellig koffiebarretje met een paar tafeltjes op een beschutte binnenplaats.
11:01 uur – koffie bij Co-Co Coffee Collective
Bij Co-Co Coffee Collective bestellen we aan de bar een espresso en een cappuccino. Terwijl de koffie wordt gezet, lopen we naar de rustige binnenplaats. Rondom staan oude houten balustrades, die in zachtroze kleuren zijn geverfd. Planten zorgen voor wat groen en de drukte van de stad lijkt hier ineens ver weg. De cappuccino is uitstekend en ook de espresso smaakt precies zoals je hem in een goede koffiebar verwacht. We blijven er een tijdje zitten en kijken naar de andere bezoekers die rustig binnenlopen.
Na de koffie wandelen we verder door Sololaki. Onderweg vallen opnieuw de fraaie gevels op, soms compleet gerestaureerd, soms met afgebladderde verf en houten balkons die al tientallen jaren hetzelfde lijken te zijn gebleven. Tussen de klassieke panden verschijnen moderne muurschilderingen en kleurrijke streetart.
Langzaam verlaten we de wijk. Zonder dat we het echt in de gaten hebben, lopen we richting een van de belangrijkste pleinen van de stad en staan we ineens midden op het Vrijheidsplein.
11:25 uur – Vrijheidsplein
Het Vrijheidsplein vormt al meer dan twee eeuwen het centrale plein van Tbilisi. Vrijwel iedere belangrijke straat in het centrum komt hier samen en verschillende lijnen van het openbaar vervoer komen hier samen. Het plein veranderde meerdere keren van naam, afhankelijk van de machthebbers. In de tijd van het Russische Rijk heette het Jerevanplein, later werd het Beriaplein en tijdens de Sovjetperiode stond het jarenlang bekend als Leninplein. Pas na de onafhankelijkheid van Georgië kreeg het zijn huidige naam: Vrijheidsplein.
Midden op het plein stond tot 1990 een ruim zeven meter hoog standbeeld van Vladimir Lenin. Kort voor het uiteenvallen van de Sovjet-Unie werd het beeld verwijderd. Enkele jaren was het centrale deel van het plein grotendeels leeg, met alleen een eenvoudige fontein als tijdelijke invulling. In 2006 kreeg het plein zijn huidige blikvanger: een hoge zuil met bovenop een verguld beeld van Sint-Joris, de beschermheilige van Georgië. Op het beeld is te zien hoe hij de draak verslaat, een voorstelling die al eeuwen een belangrijk symbool vormt binnen de Georgische cultuur.
Rondom het plein staan verschillende markante gebouwen. Aan de noordzijde bevindt zich het stadhuis van Tbilisi, herkenbaar aan de grote klokkentoren. Ook het Courtyard Marriott, gevestigd in een monumentaal gebouw uit het begin van de twintigste eeuw, springt direct in het oog. Aan de westzijde ligt het Georgisch Nationaal Museum, dat we straks gaan bezoeken. Onder het plein bevindt zich bovendien een van de drukste metrostations van de stad.
Om aan de overkant van het plein te komen, nemen we de ondergrondse voetgangerstunnel. In de tunnel zitten allerlei kleine winkeltjes waar onder andere souvenirs, boeken, sieraden, telefoonaccessoires en snacks worden verkocht. Het is een levendige doorgang waar zowel toeristen als inwoners van Tbilisi gebruik van maken.
Wanneer we weer boven komen, staan we vrijwel direct voor de ingang van het Georgisch Nationaal Museum, onze volgende bestemming. Al van buiten maakt het gebouw indruk, maar binnen wacht een collectie die uiteindelijk veel uitgebreider blijkt dan we vooraf hadden verwacht.
11:35 uur – Georgisch Nationaal Museum
Het Georgisch Nationaal Museum behoort tot de belangrijkste musea van de Kaukasus. Het museum werd in de negentiende eeuw opgericht als het Kaukasisch Museum en groeide in de loop der jaren uit tot een organisatie van meerdere musea en onderzoeksinstituten. Het gebouw aan de Rustaveli Avenue is tegenwoordig vooral gewijd aan de archeologie, de Georgische geschiedenis en de Sovjetperiode.
We beginnen op de begane grond, waar de oudste geschiedenis van Georgië centraal staat. Vrijwel direct vallen de beroemde schedels van Dmanisi op. Deze menselijke fossielen, die ongeveer 1,8 miljoen jaar oud zijn, behoren tot de oudste resten van vroege mensachtigen die buiten Afrika zijn gevonden. Ze veranderden het wetenschappelijke beeld van de verspreiding van de eerste mensachtigen ingrijpend. Rondom de schedels liggen werktuigen van vuursteen, botmateriaal en andere vondsten uit dezelfde opgraving.
Verderop lopen we langs vitrines met voorwerpen uit de bronstijd en ijzertijd. Bijlen, speerpunten, aardewerk en sieraden laten zien dat de bewoners van dit gebied al duizenden jaren handel dreven met omringende culturen. Ook zijn verschillende opgezette dieren te zien die afkomstig zijn uit de uiteenlopende landschappen van Georgië, van de hoge Kaukasus tot de subtropische kustgebieden aan de Zwarte Zee.
Via de trap dalen we af naar de schatkamer in de kelder. Hier ligt een indrukwekkende collectie gouden en zilveren voorwerpen die in grafheuvels en nederzettingen zijn opgegraven. Fijn bewerkte diademen, halskettingen, armbanden, drinkbekers en rituele objecten dateren soms van meer dan drieduizend jaar geleden. Opvallend is hoe verfijnd veel sieraden zijn afgewerkt. Filigraan, granulatietechnieken en ingelegde edelstenen laten zien dat goudsmeden in het oude Colchis en Iberië al een uitzonderlijk hoog niveau bereikten.
Een tweede vleugel is volledig gewijd aan de kerkelijke kunst. Helaas mogen we hier geen foto’s maken, maar juist deze zalen behoren tot de mooiste van het museum. Achter glas liggen rijkversierde gouden en zilveren kruisen, kelken, reliekhouders en evangelieomslagen, vaak bezet met edelstenen en emaille. Daarnaast zien we middeleeuwse iconen, processiekruisen en liturgische voorwerpen afkomstig uit kloosters en kathedralen verspreid over heel Georgië. Veel stukken zijn bewaard gebleven ondanks invasies, oorlogen en de Sovjetperiode, waarin religieuze kunst op veel plaatsen verloren ging.
Museum van de Sovjetbezetting
Met de lift gaan we vervolgens naar de bovenste verdieping, waar het Museum van de Sovjetbezetting is ondergebracht. De sfeer verandert hier direct. De lichte museumzalen maken plaats voor donkere ruimtes waarin de geschiedenis van Georgië tussen 1921 en het herstel van de onafhankelijkheid in 1991 wordt verteld.
Het museum begint met de inval van het Rode Leger in 1921, waarna de kort daarvoor uitgeroepen Democratische Republiek Georgië ten einde kwam. Aan de hand van originele foto’s, propagandaposters, kranten en kaarten wordt uitgelegd hoe Georgië onderdeel werd van de Sovjet-Unie. Vervolgens staat de mislukte opstand van 1924 centraal. Na deze opstand werden duizenden Georgiërs gearresteerd en geëxecuteerd. Op grote panelen staan foto’s van slachtoffers, intellectuelen, militairen en geestelijken die tijdens de repressie verdwenen of werden omgebracht.
Een groot deel van de tentoonstelling is gewijd aan de periode van Stalin, hoewel hij zelf opvallend weinig wordt genoemd. Stalin werd geboren in Georgië, maar zijn afkomst maakte voor veel Georgiërs weinig verschil. Tijdens de Grote Terreur verdwenen ook hier duizenden mensen naar gevangenissen en werkkampen. In vitrines liggen originele dossiers van de NKVD, persoonskaarten, arrestatiebevelen, persoonlijke brieven en foto’s van gevangenen. Sommige documenten dragen nog de originele handtekeningen en stempels uit die periode.
Indrukwekkend zijn ook de persoonlijke bezittingen die bewaard zijn gebleven. Een bril, een Bijbel, kledingstukken, koffers en handgeschreven afscheidsbrieven geven de slachtoffers een gezicht. Juist deze eenvoudige voorwerpen maken veel indruk, omdat achter ieder object een persoonlijk verhaal schuilgaat.
In het laatste deel verschuift de aandacht naar de tweede helft van de twintigste eeuw. De tentoonstelling behandelt onder meer het neerslaan van demonstraties in Tbilisi op 9 april 1989, waarbij Sovjettroepen geweld gebruikten tegen vreedzame demonstranten. Foto’s, videobeelden en ooggetuigenverslagen laten zien hoe deze gebeurtenis uitgroeide tot een belangrijk keerpunt in de Georgische onafhankelijkheidsbeweging.
Het museum kiest nadrukkelijk voor het perspectief van Georgië zelf. De nadruk ligt niet op de geschiedenis van de Sovjet-Unie als geheel, maar op de gevolgen die de bezetting had voor de bevolking van Georgië. Daardoor voelt de tentoonstelling persoonlijk en indringend. Wanneer we de laatste zaal verlaten, zijn we allebei even stil. Het vormt een groot contrast met de archeologische schatten die we eerder vandaag zagen en laat zien hoe rijk, maar ook hoe bewogen de geschiedenis van Georgië is geweest.
Na ruim anderhalf uur hebben we nog lang niet alles gezien. We lopen nog kort door enkele andere zalen met historische voorwerpen en tijdelijke tentoonstellingen, maar besluiten daarna onze route door Tbilisi weer op te pakken. Buiten schijnt inmiddels volop de zon en het Vrijheidsplein oogt ineens heel anders dan toen we het museum binnenliepen.
13:10 uur – niet opnieuw met de kabelbaan omhoog
Wanneer we het museum verlaten, valt ons oog op een tweede kabelbaan die langzaam omhoog glijdt richting de heuvels boven de stad. We hadden vooraf al gezien dat Tbilisi meerdere kabelbanen heeft en besluiten spontaan ook deze te nemen. Op onze telefoon zoeken we de route naar het dalstation. Tot onze verbazing komen we uit bij de ingang van Paragraph Freedom Square. Binnen vragen we waar we kaartjes kunnen kopen, maar de medewerker achter de receptie moet glimlachen. De kabelbaan verbindt dit hotel met Paragraph Golf & Spa Tabori op de heuvel en blijkt uitsluitend bedoeld te zijn voor hotelgasten.
Heel even balen we. We hadden gehoopt Tbilisi ook vanaf deze kant van boven te bekijken. Ach, het hoort erbij. We verlaten het hotel weer en passen onze route opnieuw aan. Dat begint inmiddels bijna een terugkerend thema van deze dag te worden.
13:15 uur – Kashveti-kerk en het 9 Aprilpark
We wandelen verder over de brede Rustaveli Avenue, de belangrijkste boulevard van Tbilisi. Onderweg passeren we de indrukwekkende Nationale Parlementaire Bibliotheek van Georgië, een gebouwencomplex waarvan de oudste delen uit de negentiende eeuw dateren. De rijkversierde gevels vormen een mooi voorbeeld van de architectuur uit de tijd dat Tbilisi nog onderdeel was van het Russische Rijk.
Even verderop bereiken we de Kashveti-kerk (Kashvetis Eklesia), in het Nederlands meestal de Kashveti-kerk van Sint-Joris genoemd. De huidige kerk werd tussen 1904 en 1910 gebouwd en is ontworpen naar voorbeeld van de middeleeuwse Samtavisi-kathedraal. De lichte natuurstenen gevel, de centrale koepel en de rijkversierde reliëfs maken het een van de mooiste Georgisch-orthodoxe kerken in het centrum van Tbilisi.
Binnen is de sfeer rustig. Langs de wanden hangen kleurrijke iconen en tientallen kaarsen branden voor het altaar. Opvallend zijn de muurschilderingen van de Georgische kunstenaar Lado Gudiashvili, die na de Tweede Wereldoorlog speciaal voor deze kerk werden gemaakt.
Direct naast de kerk ligt het 9 Aprilpark, een langgerekt stadspark langs de Rustaveli Avenue. Het park herinnert aan de gebeurtenissen van 9 april 1989, toen Sovjettroepen een vreedzame demonstratie hard neersloegen. Daarbij kwamen eenentwintig mensen om het leven en raakten honderden demonstranten gewond. Verspreid door het park staan verschillende monumenten en gedenkstenen die aan deze gebeurtenis herinneren. Tussen de monumenten door wandelen inwoners van Tbilisi met hun kinderen, zitten mensen op bankjes in de schaduw en spelen jongeren een potje schaak.
13:20 uur – Dry Bridge en de vlooienmarkt
Terwijl we langzaam op zoek gaan naar een leuke plek om te lunchen, komen we uit bij de Dry Bridge. Deze beroemde vlooienmarkt stond al op ons lijstje, dus besluiten we onze planning opnieuw even los te laten en eerst een kijkje te nemen. Al snel blijkt dat een goed besluit. De markt ontstond begin jaren negentig, kort na het uiteenvallen van de Sovjet-Unie. Veel inwoners verkochten hier destijds hun persoonlijke bezittingen om wat extra geld te verdienen. Inmiddels is de Dry Bridge uitgegroeid tot de bekendste antiek- en curiosamarkt van Georgië, waar verzamelaars, toeristen en inwoners van Tbilisi dagelijks tussen honderden kraampjes rondstruinen.
We lopen rustig langs tafels vol oude camera’s, verrekijkers, grammofoons, typemachines, schilderijen, kristallen glazen, porseleinen serviezen, Sovjethorloges, medailles en stapels vinylplaten. Tussen de serieuze antiekhandel staan ook kraampjes met de nodige toeristische kitsch. We zien sokken met Stalin erop, oude Sovjetonderscheidingen, vergeelde oorkondes, propagandaposters, emaillen bekers, militaire petten en allerlei andere spullen waarvan je je afvraagt of het wel helemaal oké is dat het hier verkocht wordt. Toch maakt juist die bonte verzameling de markt ontzettend leuk om overheen te lopen.
Nadat we de hele markt hebben bekeken, steken we de Dry Bridge over. Vrijwel direct valt ons oog op Rigi Gastrodouqan. Eigenlijk hadden we vooraf een andere wijk uitgezocht, maar door alle routewijzigingen zijn we nu hier beland.
13:40 uur – lunch bij Rigi Gastrodouqan
Niet helemaal de wijk waar we vooraf wilden lunchen, maar zodra we RIGI zien, veranderen we zonder twijfel van plan. Het restaurant ligt direct aan het Saarbrückenplein en heeft een ruim balkon met uitzicht over de Mtkvari en de drukke straten van Tbilisi. Terwijl beneden het verkeer onafgebroken voorbijtrekt en voetgangers zich tussen de auto’s door bewegen, zitten wij heerlijk rustig boven de stad.
Op de lunchkaart staan verschillende vaste lunchmenu’s waarmee je in één keer een aantal traditionele Georgische gerechten leert kennen. We kiezen voor de Vegetarian Lunch en de Peasant Lunch, zodat we zoveel mogelijk verschillende gerechten kunnen proeven. Beide menu’s beginnen met de Qalaquri-salade, een typisch Georgische salade van tomaat, komkommer, verse kruiden en ingelegde jonjoli – de bloemknoppen van de kolkwitzia, die in Georgië als delicatesse worden gegeten. Geroosterde walnoten geven de salade een volle, nootachtige smaak die je tijdens deze reis nog vaak zult tegenkomen.
De Vegetarian Lunch bestaat verder uit pumpkin pkhali, een koud gerecht van pompoen met fijngemalen walnoten, kruiden en specerijen, geserveerd met een stuk traditioneel maïsbrood (mchadi). Daarnaast krijgen we champignons op Kachetische wijze, bereid met bonenkruid en een romige puree van knolselderij. Het zijn eenvoudige gerechten, maar juist de combinatie van verse kruiden, knoflook en walnoten zorgt voor veel smaak. Bij de lunch wordt ook een glas huisgemaakte compote geserveerd, een lichtzoete drank van langzaam gekookt fruit.
De Peasant Lunch is wat steviger. Naast dezelfde salade krijgen we een dunne Imeretische khachapuri, gevuld met een mengsel van Imeretische kaas en sulguni. Daarna volgt een spies met gegrilde kip, geserveerd met een romige saus uit de regio Imereti. Het is geen uitgebreide gastronomische maaltijd, maar juist een lunch zoals veel Georgiërs die zelf ook zouden eten: eenvoudige streekgerechten, bereid met goede ingrediënten en zonder overbodige opsmuk. We bestellen er nog een fles bruiswater bij en nemen uitgebreid de tijd. Vanaf het balkon kijken we uit over de rivier, de Saarbrückenbrug en de mensen die zich een weg banen door de stad.
14:35 uur – wandelen naar de Samebakathedraal
Na de lunch verlaten we RIGI en wandelen we terug richting de rivier. De zon is inmiddels helemaal doorgebroken en het is een stuk warmer geworden dan vanochtend. Langs de oever van de Mtkvari volgen we de kade in noordelijke richting. Vanaf hier hebben we een mooi uitzicht op de opvallende Tbilisi Public Service Hall, een van de modernste gebouwen van Tbilisi. Het enorme glazen gebouw werd in 2012 geopend en is ontworpen door de Italiaanse architecten Massimiliano en Doriana Fuksas. De karakteristieke witte, paddenstoelvormige daken maken het gebouw direct herkenbaar. Hier zijn tientallen overheidsdiensten onder één dak samengebracht, zodat inwoners op één plek paspoorten, rijbewijzen en andere officiële documenten kunnen regelen.
Even verderop passeren we de Anchiskhati-basiliek, de oudste nog bestaande kerk van Tbilisi. De basiliek werd gebouwd aan het begin van de zesde eeuw en overleefde oorlogen, aardbevingen en verschillende verbouwingen. De eenvoudige bakstenen gevel verraadt nauwelijks hoe oud het gebouw werkelijk is. Binnen is het rustig en branden enkele bezoekers een kaars voordat ze hun weg weer vervolgen.
Vanaf de kerk verlaten we langzaam de oude stad. Via een steeds steiler wordende straat klimmen we omhoog richting de Samebakathedraal. Hoe hoger we komen, hoe vaker we tussen de huizen door uitzicht krijgen over de rivier en de oude binnenstad. Boven de daken zien we opnieuw het Narikala-fort en het standbeeld van Moeder Georgië verschijnen. Het is een pittige klim, waardoor we bij de doorkijkjes regelmatig even blijven stilstaan.
15:02 uur – Samebakathedraal
Boven op de Eliaheuvel verschijnt de Samebakathedraal, officieel de Kathedraal van de Heilige Drie-eenheid van Tbilisi. Met een hoogte van ruim tachtig meter is dit de grootste kerk van Georgië en een van de hoogste orthodoxe kerken ter wereld. De bouw begon in 1995, enkele jaren nadat Georgië onafhankelijk was geworden van de Sovjet-Unie. In 2004 werd de kathedraal officieel ingewijd. Het complex is veel groter dan de kerk alleen. Rondom de kathedraal liggen kloostergebouwen, een seminarie, tuinen, fonteinen, een klokkentoren en verschillende kleinere kapellen. De lichte natuursteen steekt fel af tegen de blauwe lucht en doordat de kathedraal hoog boven de stad ligt, is hij vanuit vrijwel iedere wijk van Tbilisi zichtbaar.
Binnen valt direct de enorme ruimte op. De hoge koepel, de massieve zuilen en de gouden iconostase trekken meteen de aandacht. Langs de muren hangen tientallen iconen en overal branden kaarsen. Ondanks de omvang van de kerk blijft de inrichting relatief sober. De meeste bezoekers lopen langzaam door de kerk, steken een kaars aan of nemen plaats op een bankje om even stil te zijn.
Vanaf het plein voor de kathedraal hebben we misschien wel het mooiste uitzicht van de dag. De Mtkvari slingert door het centrum, de oude stad ligt als een wirwar van rode daken beneden ons en in de verte zijn opnieuw het Narikala-fort en het standbeeld van Moeder Georgië zichtbaar. Ook de moderne skyline van Tbilisi met de glazen bruggen en de Tbilisi Public Service Hall is vanaf hier goed te onderscheiden. We blijven een tijd op de balustrade zitten voordat we aan de afdaling beginnen.
15:20 uur – Kala
Via een andere route dalen we weer af richting de rivier. Bij de Nikoloz Baratashvili-brug steken we de Mtkvari over via het onderste voetgangersniveau. Deze verdieping staat bekend als de Gallery under Baratashvili Bridge, een openbare kunstruimte waar de betonnen wanden zijn voorzien van grote kleurrijke graffitiwerken en muurschilderingen van Georgische kunstenaars. Waar de bovenkant van de brug vooral druk verkeer verwerkt, is het op het onderste niveau een stuk rustiger.
Aan de overkant lopen we opnieuw de oude stad in, naar de historische wijk Kala, het oudste deel van Tbilisi. Eeuwenlang vormde deze wijk het commerciële hart van de stad. Smalle straatjes, houten balkons en kleine pleinen wisselen elkaar voortdurend af. Achter vrijwel iedere straathoek lijkt weer een andere kerk, binnenplaats of oud herenhuis te liggen.
Bij het hotel Ambassadori staan verschillende bronzen beelden opgesteld die verwijzen naar personages uit Georgische sprookjes en verhalen. Niet veel verder bereiken we het beroemde Rezo Gabriadze Marionettentheater. De scheve klokkentoren lijkt rechtstreeks uit een sprookjesboek te komen. Ieder uur verzamelt zich hier een groep bezoekers om het kleine mechanische schouwspel boven de klok te bekijken.
We wandelen verder door de Ioane Shavteli Street, misschien wel een van de gezelligste straatjes van Tbilisi. Tussen de restaurants en wijnbars ligt ook de kleine Jvaris Mama-kerk, een middeleeuwse kerk die gemakkelijk over het hoofd wordt gezien tussen alle terrassen.
Ondertussen hebben we zin gekregen in een drankje. Bij BalconY No12 zien we nog een vrij tafeltje op de begane grond.
15:45 uur – BalconY No12
Vanaf het terras kijken we uit over de smalle straat, waar voortdurend mensen voorbijwandelen. Net wanneer we gaan zitten, begint binnen een dame Franse chansons te spelen op een piano die duidelijk zijn beste tijd heeft gehad. Helemaal zuiver klinkt het niet, maar dat past eigenlijk wel goed bij de ongedwongen sfeer van het café.
In plaats van koffie besluiten we nu iets typisch Georgisch te bestellen: amberwijn. Ondanks de naam gaat het niet om een zoete wijn, maar om een witte wijn die volgens een eeuwenoude Georgische methode wordt gemaakt. De druiven vergisten samen met de schillen, pitten en soms zelfs de steeltjes in grote aardewerken kruiken, de qvevri, die volledig in de grond worden ingegraven. Door dit lange contact met de schillen krijgt de wijn zijn diepe amberkleur, een stevige structuur en aroma’s van gedroogd fruit, kruiden en noten. Deze manier van wijn maken wordt in Georgië al duizenden jaren toegepast en staat zelfs op de UNESCO-lijst van immaterieel cultureel erfgoed.
We nippen rustig van onze glazen terwijl de muziek over het terras klinkt. Beneden schuifelen toeristen voorbij richting het poppentheater en de oude stad. Het is zo’n plek waar je eigenlijk veel langer blijft zitten dan je van plan was. Dat blijkt vandaag opnieuw geen probleem te zijn; onze planning hebben we inmiddels allang losgelaten. Daarmee bevalt Tbilisi ons eigenlijk alleen maar beter.
16:25 uur – Bridge of Peace en Rike Park
Na ons glas amberwijn verlaten we BalconY No12 en wandelen we de Ioane Shavteli Street uit. Via een paar smalle straatjes komen we langzaam weer bij de rivier uit, waar de opvallende Bridge of Peace al van verre zichtbaar is.
De brug werd in 2010 geopend en is ontworpen door de Italiaanse architect Michele De Lucchi. Het is een volledig glazen voetgangersbrug met een golvende staalconstructie die de oude stad verbindt met het moderne Rike Park. Vooral ’s avonds trekt de brug veel bekijks, wanneer duizenden ledlampjes in het glazen dak oplichten. Bij de opening zorgde het moderne ontwerp voor flink wat discussie. Sommigen vonden de brug een geslaagde aanvulling op de historische binnenstad, terwijl anderen haar juist totaal niet vonden passen tussen de eeuwenoude kerken en huizen. Inmiddels is de Bridge of Peace uitgegroeid tot een van de bekendste herkenningspunten van Tbilisi.
Op de brug zelf is het behoorlijk druk. Nog voordat we halverwege zijn, worden we meerdere keren aangesproken door gidsen die stadstours aanbieden, verkopers van boottochten en straatverkopers met souvenirs. Om de paar meter lijkt iemand ons iets te willen verkopen. We maken snel een paar foto’s van de brug en de rivier en lopen daarna verder richting Rike Park.
Tussen de brede wandelpaden, fonteinen en gazons staat een gebouw dat direct alle aandacht trekt: het Rike Music Theatre and Exhibition Hall. Het futuristische ontwerp, bestaande uit twee grote stalen buizen die uit het park lijken op te rijzen, werd ontworpen door Studio Fuksas. Het complex werd in 2012 voltooid, maar nooit officieel geopend. Door politieke veranderingen, hoge onderhoudskosten en discussie over de locatie bleef het jarenlang leegstaan. Tijdens ons bezoek is een deel van het complex al afgeschermd en zijn sloopwerkzaamheden zichtbaar. Opmerkelijk dat een gebouw dat pas veertien jaar oud is, alweer uit het straatbeeld verdwijnt.
Via het Europaplein, waar een grote Europese vlag naast de Georgische vlag wappert, steken we opnieuw de rivier over. Vanaf hier lopen we langzaam de wijk Abanotubani binnen, waar de karakteristieke bakstenen koepels van de zwavelbaden al tussen de huizen zichtbaar worden.
17:00 uur – een uur ontspannen in de zwavelbaden
De zwavelbaden behoren tot de oudste tradities van Tbilisi. Volgens de bekende legende ontdekte koning Vachtang Gorgasali hier tijdens een jachtpartij de warme zwavelbronnen die uit de grond opborrelden. Hij besloot juist op deze plek een stad te stichten. Zelfs de naam Tbilisi is afgeleid van het Georgische woord tbili, dat “warm” betekent. Al meer dan vijftien eeuwen komen inwoners en bezoekers hier om te baden in het mineraalrijke water dat met een temperatuur van ongeveer 38 tot 47 graden uit de grond komt.
De badhuizen liggen in de historische wijk Abanotubani, waar de karakteristieke bakstenen koepels nauwelijks boven straatniveau uitsteken. Onder die koepels bevinden zich verschillende privébaden, stoombaden en massagekamers. Eeuwenlang waren de badhuizen niet alleen een plek om je te wassen, maar ook om zaken te doen, vrienden te ontmoeten en urenlang met elkaar door te brengen.
Eigenlijk hadden we vooraf onze zinnen gezet op een bezoek aan de Orbeliani-baden, misschien wel het bekendste badhuis van Tbilisi met zijn opvallende blauw betegelde gevel. Helaas blijkt daar geen plek meer beschikbaar te zijn. Gelukkig liggen er in dezelfde straat meerdere badhuizen. We lopen daarom door naar King Erekle’s Sulfur Bath, waar nog wel een privéruimte vrij is. We kiezen voor een privéruimte, zodat we samen kunnen. In de openbare baden zijn mannen en vrouwen gescheiden van elkaar.
Een uur later liggen we in een warm bad gevuld met zwavelhoudend bronwater. Buiten is het inmiddels behoorlijk warm geworden en onze benen beginnen de kilometers van vandaag langzaam te voelen. Het warme water doet direct zijn werk. Voor de complete ervaring boeken we ook een traditionele scrubbehandeling, uitgevoerd met een ruwe handschoen waarmee dode huidcellen worden verwijderd. De foto’s daarvan houden we maar voor onszelf.
Na ruim een uur stappen we ontspannen weer naar buiten. De typische zwavelgeur hangt nog altijd in de lucht en de avondzon kleurt de koepels van de badhuizen langzaam goudgeel. We voelen ons letterlijk herboren en zijn helemaal klaar om ook de laatste uren van onze ontdekkingstocht door Tbilisi in te gaan.
18:10 uur – wandelen naar de Tbilisi Funicular
Wanneer we de zwavelbaden verlaten, merken we pas goed hoe vaak onze planning vandaag al is veranderd. Door afgesloten wandelpaden, spontane stops en onverwachte ontdekkingen zijn we uiteindelijk aan een heel andere kant van de stad uitgekomen dan we vanochtend hadden bedacht. Toch willen we één onderdeel van onze oorspronkelijke planning graag alsnog uitvoeren: een bezoek aan de Tbilisi Funicular.
Vanaf Abanotubani wandelen we daarom terug richting het centrum. Via de smalle straatjes van de oude stad komen we uit op de Rustaveli Avenue, de belangrijkste boulevard van Tbilisi. Onderweg passeren we opnieuw monumentale gebouwen, theaters en hotels die we eerder vandaag al zagen, maar die in het warme avondlicht weer een heel andere uitstraling hebben.
Halverwege besluiten we nog één keer plaats te nemen op een terras. Bij RATTO Bistro bestellen we een glas amberwijn. Lang blijven we niet zitten, want de zon zakt langzaam achter de heuvels en we willen de funicular nog bij daglicht halen.
19:12 uur – Tbilisi Funicular
Aan de voet van de Mtatsminda-heuvel ligt het historische dalstation van de Tbilisi Funicular. De spoorlijn werd in 1905 geopend en was destijds een technisch hoogstandje. Dankzij de steile kabelspoorweg konden inwoners en bezoekers eenvoudig de ruim zevenhonderd meter hoge heuvel bereiken. Door de jaren heen groeide de funicular uit tot een van de bekendste attracties van de stad.
Na een langdurige renovatie werd de lijn in 2013 opnieuw geopend. Tegenwoordig rijden moderne wagons over hetzelfde traject als ruim een eeuw geleden. De oplaadbare OV-kaart die we bij de kabelbaan naar Narikala gebruikten, werkt hier niet, waardoor we een aparte kaart moeten kopen.
Langzaam trekt de wagon omhoog. Onder ons verdwijnen de drukke straten van Tbilisi, terwijl het uitzicht met iedere meter groter wordt. Binnen enkele minuten bereiken we het bovenstation op de top van de heuvel.
19:21 uur – Mtatsminda Park
Boven aangekomen staan we midden in Mtatsminda Park, een recreatiepark dat al sinds de jaren dertig van de vorige eeuw een populaire bestemming is voor inwoners van Tbilisi. Tijdens de Sovjetperiode groeide het uit tot het grootste attractiepark van Georgië en ook nu nog komen veel gezinnen hiernaartoe voor een middag of avond uit. Verspreid over het park liggen een reuzenrad, achtbanen, draaimolens en allerlei andere attracties. We lopen er rustig tussendoor, maar laten de kermis voor wat hij is. Daar zijn we eigenlijk niet voor gekomen. Veel interessanter vinden we de verschillende uitzichtpunten langs de rand van het park. Vanaf vrijwel iedere opening tussen de bomen ontvouwt zich opnieuw een ander panorama over Tbilisi. De Mtkvari slingert dwars door de stad, de Samebakathedraal steekt hoog boven de bebouwing uit en in de verte herkennen we opnieuw de Bridge of Peace en het Narikala-fort.
Heel even denken we nog dat de hoge televisietoren boven op de heuvel misschien toegankelijk is. Vanaf daar zou het uitzicht nóg indrukwekkender moeten zijn. Wanneer we dichterbij komen, blijkt echter al snel dat de toren helemaal niet voor bezoekers geopend is. Misschien maar beter ook, want de constructie oogt niet alsof je er graag bovenin zou willen staan.
Na ongeveer drie kwartier wandelen begint de schemering langzaam in te vallen. In plaats van met de funicular terug te gaan, kiezen we nu voor de Rustaveli–Mtatsminda-kabelbaan die vanaf de heuvel naar de Rustaveli Avenue loopt. Tijdens de afdaling hebben we nog één keer uitzicht over de stad. De laatste zonnestralen verdwijnen achter de bergen, terwijl de verlichting van de bruggen, kerken en hoofdwegen één voor één aangaat.
Eenmaal beneden kijken we nog even om. Het gerestaureerde dalstation van de kabelbaan is volledig verlicht en behoort wat ons betreft zonder twijfel tot de mooiste gebouwen van Tbilisi.
19:57 uur – terug richting de oude stad
Vanaf het dalstation wandelen we opnieuw richting de oude stad. We volgen grotendeels de Rustaveli Avenue, waar het in de avond nog altijd druk is. Restaurants lopen vol, terrassen zitten gezellig vol en overal zijn mensen onderweg.
Ter hoogte van het parlementsgebouw van Georgië valt direct iets anders op. Voor het gebouw staat een grote groep demonstranten met Georgische en Europese vlaggen. Sinds 2024 wordt hier regelmatig geprotesteerd tegen de koers van de huidige regering, die zich volgens de demonstranten steeds verder verwijdert van de Europese Unie en toenadering zoekt tot Rusland. Op verschillende spandoeken staan leuzen vóór Europese integratie. De sfeer is opvallend rustig. Mensen houden toespraken, anderen zingen of zwaaien met vlaggen, terwijl de politie op enige afstand toekijkt.
We blijven even kijken voordat we onze wandeling vervolgen richting de oude stad.
20:35 uur – diner bij The Blue Fox Restaurant
Lang hoeven we niet na te denken over waar we gaan eten. De gezellige sfeer van de Ioane Shavteli Street beviel ons vanmiddag al zo goed dat we besluiten terug te keren. Zonder dat we het vooraf hadden bedacht, belanden we bij The Blue Fox Restaurant, vrijwel naast het terras waar we eerder vandaag onze amberwijn dronken.
We beginnen met een aantal traditionele Georgische smeersels en versgebakken brood. Daarna kiezen we allebei een klassiek hoofdgerecht. Ik ga voor chkmeruli, kip in een romige saus met zwarte knoflook. Het gerecht komt oorspronkelijk uit het dorp Chkmeri en de zwarte knoflook geeft deze versie een zachtere, iets zoetere smaak. Aan de andere kant van de tafel verschijnt soko ketsze, paddenstoelen met walnoten en kruiden, geserveerd in een traditionele aardewerken schaal.
Uiteraard blijft het niet bij water alleen. We bestellen nog een glas amberwijn en sluiten daarmee onze kennismaking met de Georgische keuken passend af. Het diner is uitstekend en vormt een mooie afsluiting van een dag waarop we niet alleen veel van Tbilisi zagen, maar een inkijkje kregen in de Georgische cultuur.
22:10 uur – terug naar het hotel
Na het diner wandelen we rustig terug richting ons hotel. Hoewel we ook een taxi hadden kunnen nemen, kiezen we ervoor om de dag lopend af te sluiten. Daardoor komen we nog één keer langs de Bridge of Peace, die inmiddels volledig is verlicht. De duizenden ledlampjes in het glazen dak zorgen ervoor dat de brug bijna lijkt te zweven boven de Mtkvari.
Ook Rike Park heeft ’s avonds een heel andere sfeer dan eerder op de dag. De fonteinen zijn verlicht, overal zitten mensen op het gras of wandelen nog een laatste rondje langs de rivier. Op de achtergrond zien we opnieuw de heuvels met het Narikala-fort en Moeder Georgië, die inmiddels eveneens fraai zijn uitgelicht.
Wanneer we uiteindelijk terug zijn in het hotel kijken we nog één keer terug op de route van vandaag. Eigenlijk is vrijwel niets gegaan zoals we het vooraf hadden bedacht. Wandelpaden bleken afgesloten, een kabelbaan was alleen toegankelijk voor hotelgasten en onderweg besloten we meerdere keren spontaan ergens naar binnen te gaan of juist een andere straat in te slaan. Toch zorgden juist die onverwachte momenten ervoor dat we plekken ontdekten die we anders waarschijnlijk hadden gemist.
Volgens onze stappenteller hebben we vandaag ruim twintig kilometer door Tbilisi gelopen. Dat voelen we inmiddels ook wel in onze benen. Toch zouden we geen meter van die wandeling willen missen. Juist te voet ontdek je hoe veelzijdig de stad is. Binnen een paar uur wandel je van eeuwenoude kerken en historische badhuizen naar moderne architectuur, van Sovjetgeschiedenis naar levendige pleinen en van rustige binnenplaatsen naar uitzichtpunten hoog boven de stad.
Tbilisi heeft ons misschien wel meer verrast dan welke stad tijdens deze reis ook. De combinatie van geschiedenis, gastvrijheid, uitstekend eten, bijzondere architectuur en de ontspannen sfeer maakt het een bestemming die veel meer aandacht verdient dan zij nu krijgt. Wat ons betreft hoort Tbilisi zonder enige twijfel thuis bovenaan het verlanglijstje van iedereen die van stedentrips houdt.
Wat we misten
Mtskheta
De voormalige hoofdstad van Georgië ligt op ongeveer twintig kilometer van Tbilisi. Hier vind je onder meer de Svetitschoveli-kathedraal en het Jvari-klooster, beide onderdeel van het UNESCO-werelderfgoed.
Chronicle of Georgia
Monumentaal gedenkteken op een heuvel boven het Tbilisi-reservoir. Zestien enorme zuilen tonen scènes uit de Georgische geschiedenis en het leven van Christus. Vanaf het monument heb je uitzicht over het reservoir en de buitenwijken van Tbilisi.
Fabrika
Voormalige Sovjet-naaifabriek die is omgebouwd tot een creatieve ontmoetingsplek. Je vindt er cafés, restaurants, ateliers, winkels, streetart en een van de bekendste hostels van Tbilisi.
Mtatsminda Pantheon
Begraafplaats op de helling van de Mtatsminda-berg waar veel beroemde Georgische schrijvers, kunstenaars en nationale helden begraven liggen. Door de ligging heb je ook hier een mooi uitzicht over de stad.
Openluchtmuseum voor Etnografie
Groot openluchtmuseum aan de rand van Tbilisi waar historische huizen uit alle regio’s van Georgië zijn opgebouwd. Het geeft een goed beeld van de traditionele architectuur en het dagelijks leven door de eeuwen heen.
Leghvtakhevi-waterval
Verscholen waterval midden in de historische wijk Abanotubani. Via een korte wandeling door een smalle kloof bereik je de ruim twintig meter hoge waterval, een verrassend stukje natuur midden in de stad.
Nog geen reacties op De highlights van Tbilisi